“एवढ्याशा गोष्टीचा तुला इतका त्रास का होतो?”

कदाचित तुम्ही हे वाक्य कधी कोणाला म्हटले असेल. किंवा कोणीतरी तुम्हाला म्हटले असेल.

समजा, दिवसभराच्या कामानंतर तुम्ही घरी परतता. दिवसभर काय घडले हे जोडीदाराला सांगावे आणि त्याने किंवा तिने आपलेम्हणणे शांतपणे ऐकून घ्यावे, अशी तुमची इच्छा असते. पण समोरची व्यक्ती मोबाईलमध्ये व्यस्त असते. तुम्ही बोलता, पणप्रतिसाद मिळत नाही.

तुम्हाला वाईट वाटते. तुम्ही नाराजी व्यक्त करता.

समोरून उत्तर येते, “दिवसभर कामच करत होतो ना! आता थोडा वेळ मोबाईल पाहिला तर काय झालं?”

चर्चा मोबाईलवरून सुरू होते आणि काही वेळात वादात बदलते. तुम्ही म्हणता, “तुला माझ्यासाठी वेळच नसतो.” समोरचीव्यक्ती म्हणते, “तुझं कधीच समाधान होत नाही.”

सुरुवात एका छोट्याशा प्रसंगाने झाली होती. मग दोघेही इतके दुखावले कसे?

नातेसंबंधांचे मानसशास्त्र समजून घेताना केवळ काय घडले हे पाहणे पुरेसे नसते; त्या घटनेचा आपल्यासाठी भावनिकअर्थ काय होता, हेही समजून घ्यावे लागते.

१. घटना छोटी असते; पण तिचा भावनिक अर्थ मोठा असू शकतो

एखाद्या व्यक्तीने आपला फोन उचलला नाही, आपले म्हणणे ऐकून घेतले नाही किंवा अपेक्षित प्रतिसाद दिला नाही, तर त्याघटनेचा अर्थ प्रत्येक व्यक्ती वेगळा लावू शकते.

एका व्यक्तीला वाटू शकते, “त्यांना काम असेल.” दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात विचार येऊ शकतो, “माझी त्यांना काही किंमतचनाही.”

फोन न उचलणे ही घटना आहे. पण “माझी किंमत नाही” हा त्या घटनेला दिलेला अर्थ आहे.

या अर्थामुळे दुःख, राग, निराशा किंवा असुरक्षितता निर्माण होऊ शकते. त्यानंतर आपण कसे वागतो, यावरही या भावनांचापरिणाम होतो.

अर्थात, प्रत्येक वेळी आपला अर्थ चुकीचा असतो असे नाही. कधी समोरची व्यक्ती खरोखरच दुर्लक्ष करत असू शकते. मात्र, घटना, तिच्याबद्दलची आपली समज आणि त्यातून निर्माण झालेली भावना या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत, हे लक्षात घेतल्यासपरिस्थितीकडे अधिक स्पष्टपणे पाहता येते.

२. नात्यांमध्ये आपल्याला नेमके काय हवे असते? नातेसंबंधांचे मानसशास्त्र.

आपण नात्यांकडून प्रेम आणि सहवासाची अपेक्षा करतो. पण त्यासोबतच काही भावनिक गरजाही असतात.

आपले म्हणणे कोणीतरी समजून घ्यावे, आपल्या भावनांना महत्त्व मिळावे, अडचणीच्या वेळी कोणीतरी आपल्या बाजूने असावेआणि मतभेद झाले तरी नाते टिकून राहील, अशी खात्री वाटावी, अशी आपली इच्छा असू शकते.

या गरजा प्रत्येक व्यक्तीत सारख्याच पद्धतीने व्यक्त होत नाहीत.

काही व्यक्ती दुखावल्या की अधिक बोलतात, प्रश्न विचारतात किंवा नाराजी व्यक्त करतात. काही व्यक्ती शांत होतात, संवाद टाळतात किंवा स्वतःमध्येच राहतात.

बाहेरून पाहताना पहिली व्यक्ती भांडखोर आणि दुसरी उदासीन वाटू शकते. पण केवळ वर्तनावरून त्यांच्या मनात नेमके कायचालले आहे, हे निश्चितपणे सांगता येत नाही.

कधी नाराजीच्या मागे ऐकून घेतले जाण्याची इच्छा असते. कधी शांत राहण्यामागे वाद वाढू नये ही काळजी असते. तर कधीव्यक्तीला स्वतःच्या भावना ओळखणे किंवा व्यक्त करणे कठीण जात असते.

वर्तन दिसते; पण त्यामागची भावना आणि गरज समजून घेण्यासाठी संवाद आवश्यक असतो.

३. आपण पुन्हा पुन्हा त्याच वादात का अडकतो?

एक उदाहरण पाहू.

समजा, पतीला वाटते की पत्नी त्याच्याशी पुरेसा संवाद साधत नाही. तो वारंवार विचारतो, “काय झालं? तू माझ्याशी नीटबोलत का नाहीस?”

पत्नीला मात्र दिवसभराच्या जबाबदाऱ्यांमुळे थकवा आलेला असतो. वारंवार प्रश्न विचारले जात आहेत, असे वाटल्यामुळे तीचिडते आणि म्हणते, “मला थोडा वेळ एकटं राहू दे.”

तिच्या या प्रतिसादामुळे पतीला आणखी दुर्लक्षित वाटते. तो पुन्हा संवाद साधण्याचा प्रयत्न करतो, कदाचित अधिक आग्रहाने. पत्नीला हा आग्रह अधिक त्रासदायक वाटतो आणि ती आणखी दूर जाते.

आता एक चक्र तयार झाले आहे.

एक व्यक्ती जवळीक मिळवण्यासाठी अधिक आग्रह करते. दुसरी व्यक्ती तणाव कमी करण्यासाठी दूर जाते. पण पहिल्याव्यक्तीला हे दूर जाणे नकारासारखे वाटू शकते. तिचा आग्रह वाढतो आणि दुसऱ्या व्यक्तीला आणखी दूर जावेसे वाटते.

दोघांनाही स्वतःच्या दृष्टीने काहीतरी महत्त्वाचे साध्य करायचे असते. तरी त्यांच्या प्रतिक्रिया एकमेकांवर असा परिणाम करतातकी संघर्ष वाढत जातो.

यात कोणाचीही भावना आपोआप चुकीची ठरत नाही. मात्र, दोघांच्या परस्पर प्रतिक्रियांमुळे नात्यातील अंतर वाढू शकते.

अशा वेळी प्रश्न केवळ “कोण चुकत आहे?” हा राहत नाही.

प्रश्न असा होतो: आपण दोघे पुन्हा पुन्हा त्याच संघर्षात कसे अडकतो?

४. नात्यातील संघर्ष कमी करण्यासाठी आपण काय करू शकतो?

नात्यात मतभेद होणे स्वाभाविक आहे. उद्देश मतभेद पूर्णपणे नाहीसे करणे हा नसतो. मतभेद असतानाही एकमेकांना समजूनघेण्याची क्षमता वाढवणे अधिक महत्त्वाचे असते.

यासाठी काही गोष्टींचा सराव करता येईल.

स्वतःच्या भावनेला नाव द्या

राग आला की आपण अनेकदा लगेच प्रतिक्रिया देतो. पण रागासोबत आणखी काय जाणवत आहे, हे तपासून पाहा.

मला दुर्लक्षित वाटत आहे का? माझी निराशा झाली आहे का? मला एकटेपणा जाणवतो आहे का? माझे म्हणणे समजून घेतलेजात नाही, असे वाटते आहे का?

प्रत्येक रागामागे दुःख किंवा भीतीच असते असे नाही. तरीही स्वतःच्या भावनेची स्पष्ट जाणीव झाली, तर प्रतिक्रिया देण्याऐवजीसंवाद साधण्याची संधी मिळू शकते.

आरोपाऐवजी स्वतःचा अनुभव व्यक्त करा

“तुला माझी कधीच काळजी नसते,” असे म्हटल्यावर समोरची व्यक्ती स्वतःचा बचाव करू लागण्याची शक्यता असते.

त्याऐवजी असे म्हणता येईल:

“मी बोलत असताना तू दुसरीकडे लक्ष दिलंस, तेव्हा मला वाईट वाटलं. मला तुझ्याशी थोडा वेळ शांतपणे बोलायचंहोतं.”

यामुळे समोरची व्यक्ती आपली चूक मान्य करेलच असे नाही. मात्र, आरोप करण्याऐवजी स्वतःचा अनुभव स्पष्टपणे मांडण्याचीसंधी मिळते.

समोरच्या व्यक्तीचा अनुभव समजून घेण्याचा प्रयत्न करा

समजून घेणे म्हणजे सहमत होणे नव्हे.

समोरची व्यक्ती म्हणते, “दिवसभराच्या कामानंतर मला थोडा वेळ शांत बसायचं असतं,” तर तिच्या अनुभवाला जागा देता येते. त्याच वेळी आपल्याला संवादाची गरज आहे, हेही सांगता येते.

उदाहरणार्थ:

“तुला थोडा वेळ शांत राहायचं असतं, हे मला समजतं. आपण दोघांसाठी सोयीचा असा थोडा वेळ बोलण्यासाठीठरवू शकतो का?”

इथे दोघांपैकी एकानेच नेहमी माघार घेणे अपेक्षित नाही. दोघांच्या गरजांना समजून घेऊन व्यवहार्य मार्ग शोधणे महत्त्वाचेआहे.

वाद जिंकण्यापेक्षा नात्यात काय घडते आहे, हे पाहा

काही वादांमध्ये आपण समोरच्याला आपली बाजू पटवून देण्याचा इतका प्रयत्न करतो की मूळ प्रश्नच मागे पडतो.

अशा वेळी स्वतःला विचारा:

“आपण या समस्येवर उपाय शोधत आहोत, की एकमेकांना चुकीचे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत आहोत?”

हा प्रश्न आपले लक्ष व्यक्तीवर हल्ला करण्यापासून परिस्थिती समजून घेण्याकडे वळवू शकतो.

एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्या: नात्यात संवाद महत्त्वाचा असला, तरी प्रत्येक समस्या केवळ संवाद सुधारून सुटत नाही. वारंवार होणारा अपमान, नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न, धमक्या किंवा हिंसा यांना सामान्य मतभेद समजून दुर्लक्षित करता कामानये. अशा परिस्थितीत सुरक्षिततेला प्राधान्य देणे आणि योग्य व्यावसायिक मदत घेणे आवश्यक ठरू शकते.

५. नातेसंबंध समजून घेण्यासाठी Emotionally Focused Therapy काय सांगते?

Emotionally Focused Therapy (EFT) ही भावनिक अनुभव आणि नात्यांमधील बंध यांना महत्त्व देणारीमानसोपचारपद्धती आहे. विशेषतः जोडप्यांच्या समुपदेशनात वापरल्या जाणाऱ्या या दृष्टिकोनात, वारंवार घडणाऱ्यानकारात्मक संवादचक्रांकडे आणि त्यामागील भावनिक अनुभवांकडे लक्ष दिले जाते.

या दृष्टिकोनातून पाहताना, प्रत्येक वादाचा विषय हाच नात्यातील मूळ प्रश्न असेल असे नाही.

उदाहरणार्थ, “तू मला फोन का केला नाहीस?” या प्रश्नामागे केवळ फोनचा विषय नसू शकतो. त्या व्यक्तीला काळजी घेतलीजात असल्याची जाणीव हवी असू शकते. दुसरीकडे, वारंवार विचारणा होणाऱ्या व्यक्तीला आपल्यावर विश्वास ठेवला जातनाही किंवा आपल्याला सतत स्पष्टीकरण द्यावे लागते, असे वाटत असू शकते.

ही केवळ संभाव्य उदाहरणे आहेत. प्रत्येक नात्यातील भावना आणि गरजा वेगळ्या असू शकतात.

EFT मध्ये अशा संवादचक्रांची ओळख करून घेणे, त्यामागील भावनिक अनुभव समजून घेणे आणि अधिक सुरक्षित, प्रतिसादक्षम संवाद निर्माण करण्यावर भर दिला जातो.

याचा अर्थ भावना समजल्या की सर्व समस्या सुटतात असा नाही. मात्र, केवळ आरोप-प्रत्यारोपांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजीनात्यात काय घडत आहे, हे समजून घेण्यासाठी हा दृष्टिकोन उपयुक्त ठरू शकतो.

 नात्यातील खरा प्रश्न कोण बरोबर आहे हा असतोच असे नाही

जवळच्या नात्यांमध्ये आपण एकमेकांकडून अनेक अपेक्षा ठेवतो. कधी त्या स्पष्टपणे व्यक्त करतो, तर कधी समोरच्या व्यक्तीनेत्या आपोआप समजून घ्याव्यात अशी अपेक्षा असते.

जेव्हा तसे घडत नाही, तेव्हा निराशा, राग किंवा दुःख निर्माण होऊ शकते. त्यातून काही ठरावीक प्रतिक्रिया वारंवार घडूलागतात. कालचा वाद संपतो, पण त्याच प्रकारची परिस्थिती पुन्हा निर्माण झाली की आपण पुन्हा त्याच पद्धतीने वागू लागतो.

या चक्राकडे लक्ष देणे ही बदलाची सुरुवात असू शकते.

पुढच्या वेळी जवळच्या व्यक्तीसोबत मतभेद झाले, तर स्वतःला तीन प्रश्न विचारा:

• नेमके काय घडले?

• त्या घटनेचा मी काय अर्थ लावला आणि मला काय वाटले?

• माझी प्रतिक्रिया परिस्थिती सुधारण्यास मदत करत आहे की अंतर वाढवत आहे?

या प्रश्नांची उत्तरे नेहमी सोपी नसतील. पण स्वतःला आणि समोरच्या व्यक्तीला अधिक समजून घेण्याची तयारी ही नात्यातीलबदलासाठी महत्त्वाची सुरुवात ठरू शकते.

कारण नातेसंबंध समजून घेण्यासाठी केवळ समोरची व्यक्ती कशी वागते हे पाहणे पुरेसे नसते; आपण दोघे एकमेकांशीकसे जोडले जातो आणि संघर्षाच्या वेळी काय घडते, हेही समजून घ्यावे लागते.

नातेसंबंध आणि भावनांचे मानसशास्त्र समजून घेण्याचा प्रवास इथूनच सुरू होतो.