थोडक्यात महत्त्वाचे (Key Takeaways): • व्याख्या व गाभा: मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ आजारांचा अभाव नव्हे, तर आव्हाने पेलण्याची, निर्णय घेण्याची आणि भावनिक...
Read More
आपण सकाळी डोळे उघडतो त्या क्षणापासून रात्री झोपेपर्यंत रंग आपल्या सोबत असतात. खिडकीबाहेरचा हिरवा रंग, आकाशाचा निळा विस्तार, रस्त्यावरचा लाल सिग्नल, एखाद्या दुकानाची चमकदार पिवळी पाटी, घरातीलभिंतींच्या छटा किंवा मोबाईलच्या स्क्रीनवरील रंग… आपण या रंगांकडे नेहमी जाणीवपूर्वक पाहत नसतो. तरीही ते आपल्या अनुभवाचा एक भाग बनत असतात. पण एक प्रश्न इथे महत्त्वाचा आहे. रंग फक्त आपण पाहतो, की ते आपल्याला काहीतरी अनुभवायलाही लावतात? हिरव्यागार टेकडीवर गेल्यावर मन थोडे निवांत का वाटते? लाल रंगाचे एखादे चिन्ह अचानक लक्ष वेधून का घेते? निळ्या आकाशाकडेपाहताना मनाला विस्तारल्यासारखे का वाटते? रंग आणि भावना यांच्यातील संबंध हा मानसशास्त्रातील एक अतिशय मनोरंजक विषय आहे. संशोधनातून असे दिसते की रंगआपल्या भावनिक अनुभवांशी, arousal शी, cognition शी आणि काही प्रसंगी आपल्या वर्तनाशी संबंधित असू शकतात. पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी “लाल म्हणजे राग, निळा म्हणजे शांतता” अशी रंगांची सरळ dictionary नसते. रंगाची छटा, तीव्रता, brightness, saturation, आजूबाजूचे वातावरण, संस्कृती आणि त्या रंगाशी जोडलेले आपले वैयक्तिक अनुभव— या सगळ्यांचा रंग आपल्याला कसा जाणवेल यावर परिणाम होतो. म्हणून रंगांचे मानसशास्त्र म्हणजे फक्त “कोणता रंग कोणती भावना निर्माण करतो?” हा प्रश्न नाही. तो आहे रंग, मेंदू, भावना, अनुभव आणि संदर्भ यांच्यातील संवाद समजून घेण्याचा प्रयत्न. १. रंग डोळ्यांपासून मनापर्यंत पोहोचतात कसे? रंगांचा अनुभव प्रकाशापासून सुरू होतो. एखाद्या वस्तूवर पडलेला प्रकाश परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांतील रेटिना (Retina) पर्यंत पोहोचतो. तिथे असलेल्याphotoreceptors च्या मदतीने प्रकाशाशी संबंधित माहिती neural...
Read More
आंदोलनाच्या गतिशीलतेचा एक मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन, ज्यावेळी तरुण वर्ग मोठ्या संख्येने सार्वजनिक ठिकाणी एकत्र येतो आणि निदर्शने किंवा आंदोलने करतो, त्यावेळी...
Read More
मला मानसशास्त्राची काय गरज? “माझं सगळं व्यवस्थित आहे. अडचण तर समोरच्या व्यक्तीमध्ये आहे!” हे वाक्य आपण कधी स्वतःला म्हटलंआहे का? कदाचित मोठ्याने नाही; पण मनातल्या मनात नक्कीच. घरातील वाद असो, जोडीदाराशी होणारेगैरसमज असोत, मुलांचं हट्टी वागणं असो किंवा ऑफिसमधील एखाद्या व्यक्तीशी सतत होणारा संघर्ष आपण अनेकदा समस्येचं कारण बाहेर शोधतो. “तो बदलला की सगळं ठीक होईल”, “ती मला समजून घेतनाही”, “माझं मूल ऐकतच नाही”, “माझा बॉसच विचित्र आहे”… पण एकदा थांबून स्वतःला विचारूया या सगळ्या परिस्थितींमध्ये माझे विचार, माझ्या भावना, माझ्या अपेक्षाआणि माझ्या प्रतिक्रिया यांची भूमिका काय आहे? आणि इथेच मानसशास्त्र आपल्या आयुष्यात प्रवेश करतं. मानसशास्त्र म्हणजे फक्त मानसिक आजार, मानसोपचार किंवा समुपदेशन यांच्यापुरतं मर्यादित असलेलंशास्त्र नाही. आपण कसे विचार करतो, भावना कशा अनुभवतो, निर्णय कसे घेतो, सवयी कशा तयार होतात, नातेसंबंधात गैरसमज का होतात, ताण आणि चिंता कशी वाढते, सोशल मीडिया आपले लक्ष कसे खेचतोआणि आपण स्वतःलाच कसे समजून घेतो—या सगळ्याचा शास्त्रीय अभ्यास म्हणजे मानसशास्त्र. मानसशास्त्र म्हणजे काय? सोप्या भाषेत सांगायचं झालं, तर मानसशास्त्र म्हणजे मानवी मन आणि वर्तन समजून घेण्याचं शास्त्र. आपल्याविचारांचा आपल्या भावनांवर परिणाम होतो; भावनांचा आपल्या वर्तनावर; आणि आपल्या वर्तनाचा पुन्हानातेसंबंधांवर, कामावर आणि जीवनाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होतो. हा एक सतत चालणारा चक्राकार प्रवासआहे. म्हणूनच मानसशास्त्र शिकण्याचा अर्थ “माझ्यात काहीतरी बिघडलंय” असा अजिबात नाही. उलट, स्वतःलाआणि इतरांना अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्याची ही एक सुवर्णसंधी आहे. १. ओव्हरथिंकिंग कसे थांबवावे: विचार करणे आणि विचारांच्या चक्रात अडकणे यातील फरक “काल मी असं का बोललो?”, “त्याने माझ्या मेसेजला उत्तर का दिलं नाही?”, “उद्या काय होईल?”, “मीचुकीचा निर्णय घेतला तर?” असे प्रश्न मनात पुन्हा पुन्हा फिरत राहतात. विचार करणे ही नैसर्गिक प्रक्रियाआहे; पण जेव्हा विचार आपल्याला उपायाकडे न नेतात त्याच जागी फिरवत राहतात, तेव्हा त्याचे रूपांतर’ओव्हरथिंकिंग’मध्ये होते. ओव्हरथिंकिंग कसे थांबवावे, हा प्रश्न पडल्यावर मानसशास्त्र आपल्याला विचार थांबवायला शिकवत नाही; तर ते विचारांकडे कशा दृष्टीने पाहायचं हे शिकवतं. विचार म्हणजे अंतिम तथ्य नाहीत, ही जाणीव निर्माणझाली की आपण प्रत्येक विचारावर लगेच विश्वास ठेवण्याऐवजी त्याची पडताळणी करू शकतो....
Read More
मानवी वर्तन आणि मानसशास्त्र – जेव्हा समाजात एखादी धक्कादायक किंवा दुर्दैवी घटना घडते, तेव्हा लोकांची पहिली प्रतिक्रिया बहुदा एकच असते:...
Read More
बालमानसशास्त्र (Child Psychology) – आजचे युग हे संपूर्णपणे डिजिटल युग आहे. या युगात जन्माला आलेली मुले ही ‘डिजिटल नेटिव्ह्ज’ आहेत....
Read More
भगवद्गीतेतील मानसशास्त्र – २१ व्या शतकातील मानवी जीवन कमालीचे वेगवान आणि तितकेच आव्हानात्मक झाले आहे. आज कॉर्पोरेट क्षेत्रातील डेडलाईन्स असोत,...
Read Moreएक कौन्सिलिंग सायकॉलॉजिस्ट म्हणून माझा बराचसा वेळ लोकांशी ‘माइंडफुलनेस’ (सजकता) या विषयावर बोलण्यात जातो. पण जेव्हा जेव्हा मी हा विषय...
Read Moreमुलांच्या ‘नाही’ मागचं मानसशास्त्र: एक पालक म्हणून काय करावे? मुलांचे ‘नाही’ म्हणणेः एक डोकेदुखी की त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास? “नाही!” (No!)...
Read Moreप्रत्येक पालकाचे एकच स्वप्न असते आपल्या मुलाने समाजात नाव कमवावे, चांगल्या सवयी आत्मसात कराव्या, वेळेवर अभ्यास करावा आणि मोठ्यांचा आदर...
Read More