मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? व्याख्या, महत्त्व आणि ५ प्रभावी उपाय

२१ व्या शतकात आपण तंत्रज्ञानाच्या शिखरावर आहोत, परंतु मानवी मन मात्र पूर्वीपेक्षा अशिक गुंतागुंतीचे आणि
तणावाखाली असल्याचे दिसून येते. ‘आरोग्य’ म्हटले की डोळ्यांसमोर फक्त शरीर येते, पण जागतिक आरोग्य संघटनेने
(WHO) स्पष्ट केले आहे की, “मानसिक स्वस्थाशिवाय पूर्ण आरोग्य अशक्य आहे.” मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ
आजार नसणे नव्हे, तर ती जीवनातील आव्हानांना सामोरेजाण्याची आणि सकारात्मक जीवन जगण्याची एक कला आहे.

मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? (What is Mental Health?)

मानसिक आरोग्य ही एक गतिशील स्थिती आहे. ज्याप्रमाणे शारीररक आरोग्य बदलत असते, तसेच
मानसिक आरोग्यही पररस्थितीनुसार बदलू शकते. याचे प्रामुख्याने तीन स्तर असतात.

• भावनिक आरोग्य (Emotional Wellbeing): आपल्या भावना (राग, आनंद, भीती, दुःख)
  ओळखण्याची आणि त्या योग्य प्रकारे व्यक्त करण्याची क्षमता.
• मानसिक स्थिती (Psychological Wellbeing): स्वतुः बद्दलचा दृष्टीकोन आणि स्वाभिमान (Self esteem). आपण स्वतःला किती स्वीकारतो आणि आव्हानांना कसे प्रतिसाद देतो, हे यात येते.
• सामाजिक आरोग्य (Social Wellbeing): समाजाशी, कुटुंबाशी आणि सहकाऱ्यांशी असलेले
  आपले संबंध. इतरांशी जुळवून घेण्याची आणि सहानुभूती (Empathy) दाखवण्याची क्षमता.

मानसिक आरोग्याचे महत्त्व (Why Mental Health is Crucial?)

मानसिक आरोग्य हे केवळ वैयक्तिक सुख-समाधानासाठीच नाही, तर सामाजिक आणि आर्थिक
प्रगतीसाठीही आवश्यक आहे.

अ) शारीरिक आरोग्यावर होणारा परिणाम (Mind-Body Connection)
आपले मन आणि शरीर एकमेकांशी जोडलेले आहेत. जेव्हा आपण मानसिक तणावात असतो, तेव्हा शरीरात
‘कॉर्टिसॉल’ (Cortisol) सारख्या स्ट्रेस हार्मोन्सची पातळी वाढते. यामुळ:

• ह्रिदयविकाराचा धोका वाढणे.
• रोगप्रशतकारक शक्ती कमी होणे.
• पचनसंस्थेचे विकार (उदा. IBS) होणे.
• निद्रानाश (Insomnia) आणि सततचा थकवा जाणवणे.

ब) कार्यक्षमता आणि उत्पादकता (Productivity)
ज्या व्यक्तीचे मानसिक आरोग्य उत्तम असते, त्याची एकाग्रता (Concentration) अधिक असते. कार्यालयात
किंवा व्यवसायात अशी व्यक्ती अधिक चांगल्या प्रकारे काम करू शकते. मानसिक आरोग्य अस्वास्थ्य असलेल्या
व्यक्तीचा साध्या निर्णयांमध्येही गोंधळ उडतो, ज्याचा पररणाम त्यांच्या करिअर वर होतो.

क) निकोप नातेसंबंध (Healthy Relationships)
मानसिकदृष्ट्या स्थिर असलेली व्यक्ती समोरच्या व्यक्तीच्या भावना समजू शकते. रागावर नियंत्रण आणि
संवादातील स्पष्टता यामुळे कौटुंबिक कलह कमी होतात. संवेदनशीलता आणि सामंजस्य हे उत्तम मानसिक
आरोग्याचेच फळ आहे.

ड) संकटांशी लढण्याची जिद्द (Resilience)
आयुष्यात चढ-उतार येणारच. पण मानसिक आरोग्य चांगले असल्यास व्यक्ती अपयशाने खचून न जाता
पुन्हा भरारी घेण्याची जिद्द ठेवतो. यालाच मानसशास्त्रात ‘रेसिलियन्स ‘ (Resilience) म्हणतात.

मानसिक आरोग्य बिघडण्याची कारणे (Root Causes)
मानसिक अस्वास्थ्यामागे अनेक कारणे असू शकतात, ती ढोबळमानाने खालीलप्रमाणे विभागता येतात:

1. जैविक घटक (Biological Factors): मेंदूतील रसायनांचे (Neurotransmitters) असंतुलन,
अनुवंशिकता किंवा मेंदूला झालेली दुखापत.

२. जीवनशैली (Lifestyle): व्यायामाचा अभाव, जंक फूडचे सेवन, अपुरी झोप आणि अमली पदार्थांचे
व्यसन.

३. पर्यावरणीय आणि सामाजिक घटक: गरिबी, बेरोजगारी, हिंसाचार, बालपणातील वाईट अनुभव
(Childhood Trauma) किंवा सततचे सामाजिक दडपण.

४. डिजिटल ताण (Digital Stress): सोशल मीडियावरील सततची तुलना आणि ‘FOMO’ (Fear of
Missing Out).

मानसिक आरोग्याचे विविध पैलू आणि समस्या.
जेव्हा आपण मानसिक आरोग्याचा सखोल विचार करतो, तेव्हा काही सामान्य समस्या समजून घेणे गरजेचे
आहे.

• सचिंता (Anxiety): भविष्यातील गोष्टींची अवाजवी भीती वाटणे.
• नैराश्य (Depression): सतत उदास वाटणे, कशातही रस न उरणे.
• ताण (Stress): कामाचा किंवा कौटुंशबक जबाबदाऱ्यांचा अतिरेक होणे.

मानसिक आरोग्य जपण्याचे आणि सुधारण्याचे उपाय.

मानशसक आरोग्य जपण्यासाठी ‘संवेदन’ काही शास्त्रीय पद्धती सुचवते:

१. स्व-जाणीव (Self-Awareness)
स्वतःच्या भावनांकडेलक्ष द्या. आपल्याला कशामुळे त्रास होतोय? आपण कोणत्या वेळी जास्त चिडतो? हे
लिहून ठेवा (Journaling). जेव्हा आपण भावनांना नाव देतो, तेव्हा त्या नियंत्रिक करणे सोपे जाते.

२. जीवनशैलीत बदल (Lifestyle Modification)

• नियमित व्यायाम: व्यायामामुळे शरीरात ‘एंडोर्फिन्स’ (Endorphins) नावाचे ‘हॅप्पी हामोन्स’ तयार होतात.
• आहार: ओमेगा-३ फॅटी ऍसिड आणि जीवनसत्त्वे युक्त आहार मेंदूच्या आरोग्यासाठी उत्तम असतो.
• निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणे: निसर्गाशी जवळीक साधल्याने मानसिक ताण वेगानेकमी होतो.

३. सजगता आणि ध्यान (Mindfulness and Meditation)

भूतकाळातील पश्चात्ताप आणि भविष्यातील चिंता सोडून ‘वर्तमानात’ जगणे म्हणजेच माईंडफुलनेस. दररोज
किमान २० मिनिटे स्वरावर लक्ष केंद्रित केल्याने मेंदूची रचना सकारात्मकरीत्या बिलूशकते.

४. सामाजिक आधार (Social Support)
एकाकीपणा हा मानसिक आरोग्याचा मोठा शत्रू आहे. मित्र कुटुंब आणि समविचारी लोकांशी संवाद साधा, मनातल्या गोष्टी व्यक्त केल्याने मनावरचा भर कमी होतो.

तुम्हाला जर संवेदन च्या कोणत्याही उपक्रमात सहभागी होऊन मानशास्त्र बद्दल अजून सखोल जाणून घ्यायचे आहे, तर खाली दिलेल्या उपक्रमांवर क्लिक करा

Advanced Psychology Certificate Course – मानसशास्त्राचा सखोल अभ्यास.

Counseling Psychology Certificate Course – प्रभावी समुपदेशन तंत्रे.

Anchoring Certificate Course – सूत्रसंचालनाची कला आत्मसात करा.

भगवद्गीतेतील मानसशास्त्र आणि EQ कोच सर्टिफिकेट सर्टिफिकेट कोर्स.

चाईल्ड सायकॉलॉजी आणि पेरेंटिंग कोच सर्टिफिकेट कोर्स.

स्त्रियांचे मानसशास्त्र आणि कौन्सिलिंग सर्टिफिकेट कोर्स.

📞 अधिक माहितीसाठी संपर्क करा: 9975769371/8767590355

निष्कर्ष (Conclusion)

मानसिक आरोग्य ही चैनीची गोष्ट नसून ती एक मूलभूत गरज आहे. ज्याप्रमाणे आपण दात घासतो किंवा
अंघोळ करतो, तशीच मनाची स्वच्छता आणि निगा राखणे ही रोजची प्रक्रिया आहे. समाजात मानसिक
आरोग्याबद्दल असलेलेगैरसमज दूर करून, एकमेकांना आधार देणे हि काळाची गरज आहे.

लक्षात ठेवा, “तुमचे मन तुमचे घर आहे, ते स्वच्छ आणि शांत ठेवणे हि तुमची स्वतःची जबाबदारी आहे.